Cây sáo trúc Việt Nam đi được ra thế giới không phải nhờ một người, mà nhờ nhiều thế hệ nối nhau: người mở đường mang tiếng sáo qua ba mươi quốc gia, người ở lại giảng đường viết giáo trình cho lớp sau, người hôm nay đưa sáo lên sân khấu hiện đại. Dưới đây là những nghệ sĩ đã làm nên gương mặt của cây sáo trúc nước mình — xếp theo thứ tự thế hệ, từ các bậc thầy khai phá cho tới những nghệ sĩ đang biểu diễn hằng ngày.
1. Nghệ Sĩ Ưu Tú Đinh Thìn
Nói tới sáo trúc Việt Nam thì không thể không nhắc tới cụ Đinh Thìn.
NSƯT Đinh Thìn (1939–2000), tên khai sinh Đinh Văn Thìn, là người đưa cây sáo trúc Việt Nam đi biểu diễn ở hơn 30 quốc gia. Ông quê xã Thanh Hưng, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An. Ông ngoại từng là đội trưởng đội bát âm của làng, nên mới 10 tuổi ông đã biết thổi sáo.
Năm 1954, ông được tuyển vào Đoàn nghệ thuật Liên khu IV do nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương làm trưởng đoàn. Chính nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương là người phát hiện ra tài năng của ông, dù ngoại hình cậu bé khi ấy hoàn toàn bất lợi — nước da đen, đầu tóc lấm bùn, một vết sẹo lớn trên mặt — với quan điểm để đời: “Ta chọn kỹ năng chứ không chọn hình thức.”
Khi về đoàn chèo Trung ương, ông được cụ Ngô Văn Ly truyền nghề. Ông chơi được nhiều nhạc cụ: sáo trúc, đàn bầu, đàn nguyệt. Nhưng đặc biệt nhất vẫn là tiếng sáo — thứ tiếng sáo được ví như vẽ nên cả một vùng quê Việt Nam, in sâu trong lòng hàng triệu khán thính giả trong và ngoài nước.
Năm 1981, ông đoạt Huy chương Vàng Hội diễn ca múa nhạc toàn quốc với tiết mục Nhớ về Nam (Lý hoài nam) — tác phẩm do NSƯT Ngọc Phan và nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương viết, và đến nay vẫn được xem là bài kiểm tra bản lĩnh của người thổi sáo.
Các sáng tác của ông như Trăng sáng quê ta, Trên đường chiến thắng, Tiếng gọi mùa xuân, Hẹn hò… đã thành kinh điển của ngành nhạc cụ dân tộc; nhiều bài đến giờ vẫn được Đài Tiếng nói Việt Nam phát lại, có bài được chọn làm nhạc hiệu chương trình.
Ông mất ngày 8 tháng 5 năm 2000. Sự nghiệp của ông được con trai là NSƯT Đinh Linh nối tiếp — một trong số ít gia đình sáo trúc có ba thế hệ liền theo nghề.
Loại Sáo Nào Thổi Hay Nhất? Loại Sáo Nào Dễ Thổi Nhất
2. Nghệ Sĩ Ưu Tú Ngọc Phan
Tên khai sinh của NSƯT Ngọc Phan là Nguyễn Ngọc Phan, sinh ngày 10 tháng 1 năm 1938, nguyên quán Kiến An, Hải Phòng.
Năm 1956, ông trúng tuyển khóa đầu tiên của Trường Âm nhạc Việt Nam — nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Ra trường năm 1959, ông được cùng lúc ba đơn vị tuyển về: Tổng cục Chính trị, Đài Tiếng nói Việt Nam và Đoàn Ca múa Trung ương. Ông chọn Đài Tiếng nói Việt Nam và gắn bó ở đó tới khi nghỉ hưu năm 1991.
Điều làm nên vị trí riêng của NSƯT Ngọc Phan là ông không chỉ biểu diễn mà còn sáng tác. Những tác phẩm ông viết cho độc tấu sáo trúc đã trở thành phần không thể thiếu vừa trong chương trình biểu diễn, vừa trong giáo trình giảng dạy tại các cơ sở đào tạo âm nhạc. Tiêu biểu là Nhớ về Nam và Ngày hội non sông (đều viết chung với nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương), Mùa xuân biên phòng, Tiếng sáo bản Mèo…
Nếu bạn đang học sáo, gần như chắc chắn bạn sẽ gặp lại tên ông trên trang đầu một bản nhạc nào đó.
Tìm Hiểu Về Sáo Trúc Và 2 Loại Sáo Trúc | 5 Tone Cơ Bản
3. Nghệ Sĩ Ưu Tú Hồng Thái
NSƯT Hồng Thái, tên khai sinh Nguyễn Hồng Thái, sinh ngày 3 tháng 1 năm 1941, quê ở Thái Hòa, Thái Thụy, Thái Bình. Ông nguyên là Chủ nhiệm Khoa Nhạc cụ truyền thống, Nhạc viện Hà Nội (nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam).
Sau khi tốt nghiệp Trung cấp Âm nhạc tại Trường Âm nhạc Việt Nam năm 1964, ông ở lại làm cán bộ giảng dạy nhạc cụ dân tộc. Ông từng tu nghiệp thêm về sư phạm, sáng tác và chỉ huy dàn nhạc tại Uzbekistan, và tham gia biểu diễn ở nhiều nước: Liên Xô cũ, Albania, Cộng hòa Dân chủ Đức, Italia, Thụy Điển, Na Uy, Phần Lan, Pháp, Thụy Sĩ, Lào…
Ở trong nước, ông đoạt nhiều Huy chương Vàng tại các Hội diễn nghệ thuật chuyên nghiệp toàn quốc với Tiếng sáo trên nương (độc tấu sáo trúc và dàn nhạc), Giai điệu quê hương, Sắc hoa bốn mùa (hòa tấu nhạc cụ dân tộc)… Ông cũng để lại một số tác phẩm khí nhạc viết cho nhạc cụ dân tộc, được dùng trong giảng dạy, biểu diễn và đã xuất bản.
Ghi nhận đóng góp trong sáng tác, biểu diễn và giảng dạy, ông được tặng Huân chương Kháng chiến hạng Ba, Huy chương Vì sự nghiệp Giáo dục cùng nhiều bằng khen khác.
NSƯT Hồng Thái qua đời sáng 3 tháng 11 năm 2018 tại Hà Nội, hưởng thọ 77 tuổi. Ông là người thầy của nhiều thế hệ nghệ sĩ âm nhạc truyền thống Việt Nam.
Nên Mua Sáo Trúc Loại Nào? Mua Sáo Tone Gì Phù Hợp Nhất?
4. Nghệ Sĩ Sáo Trúc Nguyễn Đình Nghĩa
Nguyễn Đình Nghĩa sinh ngày 5 tháng 10 năm 1940. Thuở nhỏ ông học trường Lycée Yersin Đà Lạt, đồng thời là môn đồ Thiếu Lâm và là lực sĩ điền kinh châu Á thập niên 1960 ở các môn nhảy cao, nhảy sào. Học trường Tây nhưng ông mê nhạc Việt từ bé, biết đến cây sáo qua một nghệ nhân người Hoa. Giai đoạn 1958–1960 ông đã nổi tiếng với biệt danh “Tiếng sáo thần”.
Ông chơi được động tiêu, sáo trúc, đàn bầu, đàn tranh và đàn T’rưng — một phổ nhạc cụ rộng hiếm thấy, và chính điều đó khiến tiếng sáo của ông mang màu sắc rất riêng.
- Giảng dạy tại trường Quốc gia Âm nhạc và môn Quốc nhạc tại Đại học Vạn Hạnh.
- Hoạt động trong Biệt đoàn Văn nghệ Trung ương, phụ trách nhiều chương trình thơ nhạc của các đài phát thanh Sài Gòn.
- Đại diện phái đoàn âm nhạc Việt Nam trình diễn tại châu Á và châu Âu: Singapore (1964), Thái Lan (1966), Kuala Lumpur (Malaysia); năm 1969 lưu diễn vòng quanh Pháp qua Toulouse, Nice, Marseille, Bordeaux, Besançon, Lille, và Thụy Điển; năm 1972 tại Philippines và Campuchia; năm 1973 được Quốc vương Lào mời biểu diễn tại That Luang.
Cách Chọn Sáo Trúc Cho Người Mới Tập, Mua Sáo Cho Người Mới Bắt Đầu
5. Nghệ Sĩ Nhân Dân Đỗ Lộc
NSND Đỗ Lộc sinh ra trong một gia đình “ngoại đạo” với nghệ thuật. Cha ông là thợ chạm bạc ở làng Đồng Xâm, huyện Kiến Xương, Thái Bình — làng nghề chạm bạc nổi tiếng cả nước.
Vậy mà hành trình của ông lại nhanh đến khó tin: 3 tuổi đã lấy vỏ cơi trầu của mẹ gảy vào ống điếu của cha làm đàn kìm hát; 9 tuổi biết thổi sáo; 14 tuổi trúng tuyển lớp Trung cấp môn sáo trúc Trường Âm nhạc Việt Nam; 18 tuổi đã là giảng viên sáo trúc do tốt nghiệp loại giỏi được giữ lại trường; và 45 tuổi, năm 1993, được phong Nghệ sĩ Nhân dân.
Hơn nửa thế kỷ gắn đời mình với nghệ thuật dân tộc, NSND Đỗ Lộc phần nào mãn nguyện với những gì đã đạt được. Chỉ có điều thời hoàng kim của cây sáo đã lùi xa. Ông tâm sự: “Cái gì cũng có từng thời của nó, xã hội ngày nay tiên tiến rồi, người ta chạy theo xu thế này xu thế nọ. Cho dù tiếng sáo không còn vang lừng như ngày xưa thì nó vẫn không bao giờ chết. Bởi nó là linh hồn và bản sắc của một dân tộc.”
6. Nghệ Sĩ Ưu Tú Lê Phổ
NSƯT Lê Văn Phổ sinh ngày 13 tháng 6 năm 1953, quê Hà Tĩnh, trú quán tại Đống Đa, Hà Nội. Ông là giảng viên bậc Đại học ngành Sáo trúc, Khoa Âm nhạc Truyền thống, Nhạc viện Hà Nội.
Ông học Trung cấp Âm nhạc tại Nhạc viện Hà Nội giai đoạn 1967–1971, sau đó học tiếp lên Đại học và trở thành giảng viên ngành Sáo trúc từ năm 1981. Từ đó đến nay ông giảng dạy liên tục các khóa chính quy, đào tạo nhiều học trò trở thành nghệ sĩ, nhạc công và giáo viên chủ chốt của các trường văn hóa nghệ thuật cùng các đoàn nghệ thuật trên cả nước.
Ngoài biểu diễn độc tấu và hòa tấu trong nước lẫn quốc tế, ông còn viết tác phẩm cho sáo trúc và biên soạn giáo trình các bậc sơ cấp, trung cấp, đại học — bộ giáo trình đang được dùng tại Nhạc viện Hà Nội và nhiều cơ sở đào tạo khác. Rất nhiều người học sáo bài bản hôm nay đã lớn lên trên chính những trang giáo trình ấy.
Ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú năm 2006.
7. Nghệ Sĩ Ưu Tú Đức Liên
NSƯT Đỗ Đức Liên sinh ngày 20 tháng 3 năm 1956, quê ở Vĩnh Lộc, Chiêm Hóa, Tuyên Quang, công tác tại Nhà hát Ca Múa Nhạc Việt Nam.
Từ năm 1973 đến 1990, ông công tác tại Đoàn Nghệ thuật Quân khu 2 với vai trò Đội trưởng Đội Nhạc kiêm nghệ sĩ độc tấu nhạc cụ dân tộc, rồi chuyển về Nhà hát Ca Múa Nhạc Việt Nam năm 1990. Trong thời gian này ông tiếp tục học và tốt nghiệp Đại học Sáng tác tại Nhạc viện Hà Nội năm 1999.
Ông là nghệ sĩ biểu diễn sáo dân tộc luôn tìm tòi, đạt tới lối chơi điêu luyện và giàu sức truyền cảm. Đáng chú ý là ông còn đóng góp nhiều vào việc cải tiến nhạc cụ, mở rộng tính năng và sức biểu hiện của cây sáo. Ông viết ca khúc và có trên 20 tác phẩm khí nhạc độc tấu, hòa tấu nhạc cụ dân tộc, đồng thời dàn dựng nhiều tiết mục cho nhà hát và các đoàn nghệ thuật địa phương.
Ông được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú năm 2001, nhận hai Huân chương Chiến công hạng Nhì và hạng Ba; Giải Nhì của Hội Nhạc sĩ Việt Nam năm 2000 với tác phẩm hòa tấu dàn sáo dân tộc Hội xuân Tây Bắc; một Huy chương Vàng Liên hoan quốc tế Bình Nhưỡng năm 1989; cùng 4 Huy chương Vàng và 3 Huy chương Bạc trong các kỳ hội diễn trong nước.
8. Nghệ Sĩ Ưu Tú Triệu Tiến Vượng
NSƯT Triệu Tiến Vượng sinh ngày 23 tháng 4 năm 1959, quê ở Hoài Đức, Hà Tây (nay thuộc Hà Nội), giảng dạy bộ môn Sáo trúc tại Nhạc viện Hà Nội.
Ông được đào tạo trọn vẹn theo hệ chính quy Sơ cấp, Trung cấp và Đại học bộ môn Sáo trúc thuộc Khoa Nhạc cụ Truyền thống, Nhạc viện Hà Nội, và tham gia giảng dạy rất sớm — từ trước khi tốt nghiệp Đại học năm 1982. Trong suốt thời gian học tập cũng như khi đã đứng lớp, ông góp mặt trong nhiều chương trình biểu diễn trong và ngoài nước, tham gia các liên hoan âm nhạc và hội diễn chuyên nghiệp toàn quốc, được đánh giá cao cả về kỹ thuật lẫn nghệ thuật biểu diễn.
Ông sáng tác cho cả sáo trúc lẫn sáo Mông, tiêu biểu là Quê mới, Cánh chim tự do, Hương quê, Vũ khúc người đi săn, Xuân về bản Mèo. Việc viết cho sáo Mông không phải chuyện nhỏ: đây là cây sáo có màu âm và kỹ thuật rất khác sáo trúc, và ông là một trong số ít người mở rộng vốn tác phẩm cho nó.
Ông được Nhà nước trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú năm 1997, cùng nhiều huy chương, kỷ niệm chương và bằng khen về các hoạt động âm nhạc.
9. Nghệ Sĩ Ưu Tú Đinh Linh
NSƯT Đinh Linh sinh năm 1965, lớn lên trong một gia đình có truyền thống âm nhạc dân tộc — cha là NSƯT Đinh Thìn.
Mang trên vai cái bóng quá lớn của người cha, NSƯT Đinh Linh vẫn tạo được chỗ đứng riêng bằng chính tiếng sáo của mình, với bảng thành tích trải dài hơn hai mươi năm: Giải B độc tấu sáo trúc tại Liên hoan ca múa nhạc toàn quốc ở Hà Nội (1983); Huy chương Vàng độc tấu sáo trúc tại Liên hoan biểu diễn nhạc cụ dân tộc toàn quốc (1988); Giải Nhì độc tấu sáo trúc tại cuộc thi biểu diễn nhạc cụ dân tộc tại Hà Nội (1998); Huy chương Vàng độc tấu sáo trúc tại Liên hoan ca múa nhạc toàn quốc tổ chức tại TP Hồ Chí Minh (2005).
Năm 2007, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú. Ngoài biểu diễn, ông còn sáng tác cho sáo trúc và tiếp tục truyền nghề cho thế hệ thứ ba của gia đình.
10. Nghệ Sĩ Sáo Trúc Khánh Tường
Nhạc sĩ kiêm nghệ sĩ sáo trúc chuyên nghiệp Trần Khánh Tường tốt nghiệp cử nhân xuất sắc ngành biểu diễn âm nhạc tại Nhạc viện TP Hồ Chí Minh.
Anh tham gia cố vấn các ca khúc mang tính dân ca hiện đại cho mục sư Cao Hữu Trí, góp mặt trong các chương trình thánh nhạc quê hương và các chương trình thu âm tại Psalm!Music. Khánh Tường cũng là gương mặt quen thuộc trong làng ca nhạc quê hương, được biết đến cả trong cộng đồng Cơ Đốc lẫn giới âm nhạc dân tộc trong nước.
Anh là ví dụ cho thấy cây sáo trúc không bị đóng khung trong sân khấu dân tộc — nó bước được vào cả những không gian âm nhạc rất khác.
11. Nghệ Sĩ Ưu Tú Thanh Hương
NSƯT Vũ Thị Thanh Hương quê tại Hà Nội, là Trưởng nhóm nhạc Cỏ Lạ — một trong những nhóm nhạc dân tộc được biết đến rộng rãi.
Chị là Thạc sĩ, giảng viên bộ môn Sáo trúc tại Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội, gắn bó với công việc giảng dạy từ đầu những năm 2000.
Thành tích nổi bật: Huy chương Vàng Hội diễn ca múa nhạc dân tộc chuyên nghiệp toàn quốc năm 1992 và Giải tài năng trẻ cấp trường.
Trong một lĩnh vực mà nam giới chiếm phần lớn, chị là một trong số ít nữ nghệ sĩ sáo trúc vừa biểu diễn chuyên nghiệp vừa đứng lớp lâu năm.
12. Nghệ Sĩ Ưu Tú Ngọc Anh
Giới nhạc công vẫn truyền tai nhau: “Đã nói đến sáo thì phải nói đến Đinh Thìn, nói đến kèn thì phải nói đến Ngọc Khánh.” Và cũng giống như Đinh Thìn, NSƯT Ngọc Khánh đã tìm được truyền nhân ngay trong nhà mình. Nối tiếp NSƯT Đinh Thìn là NSƯT Đinh Linh; nối tiếp NSƯT Ngọc Khánh là NSƯT Ngọc Anh.
NSƯT Ngọc Anh sinh năm 1982. Nhìn vào lý lịch gia đình thì việc anh theo âm nhạc là điều dễ hiểu: ông nội tuy không được học hành bài bản nhưng chơi được 5 loại nhạc cụ dân tộc; cha anh là NSƯT Ngọc Khánh, từng công tác tại Nhà hát Tuồng Việt Nam, nổi tiếng với biệt danh “Khánh kèn”.
Ngày nhỏ, tiếng kèn tiếng sáo của ông và cha ngấm vào anh lúc nào không hay. Khi gia đình còn sống ở thôn Dương Cốc (xã Đồng Quang, huyện Quốc Oai, Hà Nội), những buổi chiều không phải đi học, anh lại cùng lũ bạn ra bờ đê chăn trâu rồi thổi sáo đến quên cả giờ về.
Anh là một trong những nghệ sĩ nhận danh hiệu NSƯT trẻ nhất ở thời điểm năm 2019, khi mới 37 tuổi — điều mà giới chuyên môn cho là phần thưởng xứng đáng cho 15 năm lao động nghề miệt mài. Bản thân anh thì nói: nhận danh hiệu hay không cũng không quá quan trọng, đã là nghệ sĩ thì phải “cháy” hết mình với nghệ thuật, mọi thứ khác nên để bên ngoài.
13. Nghệ Sĩ Ưu Tú Nguyễn Hoàng Anh
Sinh ra trong gia đình có truyền thống thơ ca và âm nhạc, quê xã Hạ Trạch, huyện Bố Trạch, Quảng Bình, NSƯT Nguyễn Hoàng Anh tốt nghiệp xuất sắc chuyên ngành sáo trúc và đàn bầu tại Nhạc viện Hà Nội năm 2005, sau đó bảo vệ xuất sắc luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Phương pháp giảng dạy chuyên ngành âm nhạc. Anh hiện là Phó Trưởng khoa Âm nhạc Truyền thống, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, với 34 năm biểu diễn và 24 năm đứng lớp.
Con đường của anh bắt đầu rất sớm: 9 tuổi dự liên hoan âm nhạc thiếu nhi quốc tế tại Nhật Bản (1992), một năm sau là Trung Quốc; 10 tuổi đoạt giải A1 cuộc thi “Chúng em đàn và hát dân ca” do Cung Văn hóa Thiếu nhi Hà Nội phối hợp Đài Phát thanh Truyền hình Hà Nội tổ chức; năm 1993 nhận bằng khen và học bổng tài năng trẻ của Trung ương Đoàn.
Năm 1998, anh giành Giải đặc biệt của Nhạc viện Hà Nội và giải Nhì sáo trúc tại cuộc thi Độc tấu và hòa tấu nhạc cụ truyền thống toàn quốc lần thứ nhất — năm đó không có giải Nhất cho sáo trúc. Đến lần thứ hai, năm 2003, anh giành giải Nhất sáo trúc toàn quốc. Hai năm sau là Huy chương Vàng Liên hoan âm nhạc thế giới tại Bình Nhưỡng.
Anh từng được Viện Âm nhạc cử tham gia dàn nhạc “Tài năng trẻ thế giới” tại Na Uy (2004) và Việt Nam (2005), biểu diễn tại hơn 20 quốc gia qua hơn 40 chuyến lưu diễn — Pháp, Anh, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Na Uy, Đan Mạch, Thụy Điển, Phần Lan, Nga, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Thái Lan, Triều Tiên, Ấn Độ, Canada… trong đó có sân khấu Kennedy Center (Hoa Kỳ), và góp mặt hai năm liền trong chương trình VTV True Concert (2020–2021) tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia.
Nhưng dấu ấn có lẽ đáng kể nhất lại nằm ở giảng đường: năm 2017 anh nhận bằng khen của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vì đào tạo học sinh Lê Thanh Xuân đoạt giải Nhất cuộc thi tài năng âm nhạc toàn quốc. Năm 2019, anh được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú.
Song song với công việc ở Học viện, anh xây dựng thương hiệu sáo trúc Hoàng Anh và hệ thống khóa học thổi sáo trực tuyến, đưa cây sáo Việt tới người học ở khắp mọi nơi. Xem hồ sơ nghệ sĩ đầy đủ tại đây.
Lời kết
Mỗi người trong danh sách này đến với cây sáo theo một con đường khác nhau — người từ đội bát âm của làng, người từ trường Tây, người từ chính mái nhà của mình. Nhưng tất cả đều để lại một điểm chung: họ chứng minh được rằng ống trúc mộc mạc ấy đủ sức đứng trên bất kỳ sân khấu nào của thế giới.
Nếu bạn đang muốn bắt đầu, hãy nghe lại tác phẩm của họ trước khi cầm cây sáo đầu tiên — đó là cách nhanh nhất để hiểu mình đang theo đuổi điều gì.
Chọn cây sáo đầu tiên cho người mới tập
