Sáo Trúc Việt Nam, Các Loại Sáo Trúc và Cách Thổi Sáo
Sáo trúc là nhạc cụ thuộc bộ hơi. Hình ảnh chú bé thổi sáo trên lưng trâu ở vùng quê từ xa xưa đã trở thành một biểu tượng về sáo trúc Việt Nam — và có lẽ đó cũng là lý do vì sao tiếng sáo luôn gợi lên cảm giác thân thuộc với người Việt, kể cả với người chưa từng cầm cây sáo nào.
Bài viết này là bản tổng quan đầy đủ về cây sáo trúc Việt Nam: nguồn gốc, cấu tạo, các loại sáo, hệ thống tone, cách thổi cơ bản và những nghệ sĩ đã làm nên tên tuổi của nhạc cụ này.
Giới Thiệu Về Sáo Trúc
Loại Sáo Nào Thổi Hay Nhất? Loại Sáo Nào Dễ Thổi Nhất
Ở Việt Nam, sáo trúc thường được làm bằng trúc hoặc nứa. Người Trung Quốc gọi đồng nhất là trúc nhưng phân ra nhiều loại; riêng cây nứa của người Việt thì bên Trung Quốc gọi là “Bạc Trúc”, còn người phương Tây gọi chung là Bamboo.
Sáo trúc Việt Nam là loại nhạc khí có âm thanh thánh thót, ngân vang, và là một trong những nhạc cụ truyền thống tiêu biểu nhất của dân tộc. Tiếng sáo gắn liền với vùng quê, với những giai điệu dân gian, câu hò, điệu lý, với các lễ hội và sân khấu của người Việt.
Đặc biệt, sáo trúc là nhạc cụ không thể thiếu trong sân khấu Chèo — loại hình nghệ thuật sân khấu cổ truyền của đồng bằng Bắc Bộ. Trong dàn nhạc chèo, cây sáo giữ vai trò tô điểm và nâng đỡ giọng hát, thứ mà không nhạc cụ nào trong dàn thay thế được.
Ngoài ra, sáo trúc còn là nhạc cụ quan trọng trong Nhã nhạc cung đình Huế — thể loại nhạc cung đình được biểu diễn tại các lễ hội và sự kiện tôn nghiêm, trang trọng của Vua, Chúa thời phong kiến, nay đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Nói cách khác: cây sáo trúc vừa ở ngoài bờ đê, vừa ở trong cung đình. Ít nhạc cụ nào có được cả hai vị trí ấy.
Phân biệt sáo ngang và sáo dọc
Khi nhắc đến sáo trúc, thông thường chúng ta đang nói tới sáo ngang chứ không phải sáo dọc. Hình ảnh cậu bé chăn trâu cầm cây sáo nằm ngang là ví dụ điển hình nhất.
Sáo dọc xuất hiện về sau, được làm theo nhạc cụ Recorder của người phương Tây và dễ thổi hơn nhiều.
Khác biệt cơ bản nằm ở vị trí lỗ thổi: lỗ thổi của sáo ngang nằm ngang trên thân sáo, còn lỗ thổi sáo dọc nằm ở đầu cây sáo.
Từ đó dẫn tới khác biệt về kỹ thuật. Với sáo dọc, bạn chỉ cần ngậm vào một đầu và thổi là ra tiếng ngay. Với sáo ngang, bạn phải điều chỉnh khẩu hình môi, góc độ lỗ thổi và cột hơi thì mới thổi được — và đây chính là rào cản khiến nhiều người mới nản trong buổi đầu tiên.
Về tư thế diễn tấu: sáo ngang cầm ngang thân sáo, sáo dọc để dọc thân sáo.
Cấu tạo sáo ngang, hay còn gọi chung là sáo trúc
Ống trúc hoặc nứa để làm sáo ngang thông dụng thường dài khoảng 45–55 cm.
Một bên thân sáo là lỗ thổi, bên còn lại là các lỗ bấm. Lỗ thổi và các lỗ bấm phải nằm cùng một hàng thẳng với nhau — đây là điều kiện bắt buộc, lệch hàng là cây sáo hỏng.
Thông thường lỗ thổi to hơn lỗ bấm một chút, và được chế tác dưới dạng lỗ tròn hoặc lỗ elip. Ở đuôi sáo còn có lỗ thoát hơi, không tính vào số lỗ bấm.
Có một chi tiết mà người mới ít để ý: độ dày thành ống ảnh hưởng rất lớn tới màu tiếng. Ống mỏng thì tiếng sáng và nhẹ, ống dày thì tiếng đầm và ấm hơn. Đó là một phần lý do vì sao hai cây sáo cùng tone, cùng kích thước mà tiếng vẫn khác nhau.
Các loại sáo trúc: sự khác nhau giữa sáo 6 lỗ và sáo 10 lỗ
Sáo trúc ở Việt Nam được chia làm hai loại: sáo 6 lỗ và sáo 10 lỗ.
Đúng như tên gọi, sáo 6 lỗ có 6 lỗ bấm chính — không tính lỗ thổi và lỗ thoát hơi ở đuôi sáo. Ví dụ cây sáo Đô C5 6 lỗ chỉ có đúng 6 lỗ bấm.
Sáo 6 lỗ chạy trên thang âm trưởng: Đô, Rê, Mi, Fa, Sol, La, Si…
Còn cây Đô C5 10 lỗ có 10 lỗ bấm: ngoài các lỗ giống sáo 6 lỗ, nó có thêm những lỗ bấm nhỏ tương ứng với các nốt thăng, giáng.
Các lỗ nhỏ này do ngón út và ngón cái phụ trách. Khi bịt kín cả 10 lỗ, âm thanh phát ra vẫn là nốt Đô quãng 1 — nghĩa là tone sáo không đổi, chỉ có khả năng chạy nốt là mở rộng.
Cụ thể, sáo 10 lỗ chạy trên thang chromatic đầy đủ: đô (C), đô thăng (C#), rê (D), rê thăng (D#), mi (E), fa (F), fa thăng (F#), sol (G), sol thăng (G#), la (A), la thăng (A#), si (B)…
Như vậy sáo 10 lỗ chơi được hầu hết các tone giọng khác nhau, cơ động hơn hẳn sáo 6 lỗ. Đây là lý do học sinh, sinh viên trong môi trường đào tạo chuyên nghiệp và các nghệ sĩ sáo trúc chuyên nghiệp thường sử dụng cây 10 lỗ.
Vậy người mới nên chọn 6 lỗ hay 10 lỗ?
Người mới nên bắt đầu bằng sáo 6 lỗ. Lý do rất thực tế: hai ngón út và ngón cái vốn là hai ngón yếu và kém linh hoạt nhất, bắt chúng làm việc ngay từ đầu chỉ khiến bạn rối tay mà chẳng thu được gì.
Sáu lỗ đã đủ để chơi tuyệt đại đa số bài dân ca, nhạc trẻ và nhạc quê hương. Khi nào bạn thực sự cần chạy nốt thăng giáng liên tục — thường là lúc đã chơi được một hai năm — chuyển sang 10 lỗ vẫn kịp.
Tìm hiểu mua loại sáo nào phù hợp với bạn tại đây
Các loại sáo trúc: những tone sáo phổ biến
Nên Mua Sáo Trúc Loại Nào? Mua Sáo Tone Gì Phù Hợp Nhất?
Đầu tiên phải kể tới cây sáo tiêu chuẩn và thông dụng nhất: cây sáo Đô, hay còn gọi là sáo C5.
Ở Việt Nam, khi phân định các loại sáo, chúng ta bịt kín tất cả lỗ bấm rồi thổi để xác định tone. Nếu âm phát ra tương ứng với nốt Đô (C) trên piano thì gọi đó là sáo Đô.
Tương tự, với cây sáo Rê, khi bịt kín các lỗ bấm, âm phát ra sẽ tương ứng với nốt Rê (D) trên piano.
Tại sao lại gọi là sáo C5?
Khi đo nốt Đô quãng 1 bằng phần mềm Tuner trên máy tính hoặc app trên điện thoại, kết quả hiện ra sẽ là nốt C5 — chữ số 5 là số quãng tám mà máy đo ghi nhận. Từ đó thành tên gọi quen thuộc: sáo C5.
Tuner là phần mềm đo cao độ âm thanh, được rất nhiều người chơi sáo dùng để kiểm tra độ chênh phô của cây sáo.
Cách gọi này không giống nhau ở mọi nước. Trung Quốc và Ấn Độ phân định tone sáo bằng nốt Fa, nghĩa là cây sáo Đô của Việt Nam sang Trung Quốc hay Ấn Độ sẽ được gọi là sáo tone F (Fa). Đây là lý do nhiều bạn mua sáo từ nước ngoài về thấy tên tone không khớp — sáo không sai, chỉ là hai hệ quy chiếu khác nhau.
Các tone còn lại như Bb4, A4, G4, F4, D5, D4 hay C4 cũng được xác định theo đúng nguyên tắc trên.
Phân chia các bộ sáo và các tone sáo
Cũng giống các họ sáo khác trên thế giới — sáo Ấn Độ, Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc — bộ sáo Việt Nam được phân chia thành nhiều tone và xếp vào ba nhóm.
Bộ trầm — bộ trung — bộ cao
Bộ sáo trầm gồm các tone như Đô trầm C4, Rê trầm D4, Mi trầm E4, Fa trầm F4, Sol trầm G4, La trầm A4.
Bộ sáo trung gồm Si giáng Bb4, Si bình B4, Đô C5, Đô thăng C#5.
Bộ sáo cao gồm Rê cao D5, Mi cao E5, Fa cao F5, thậm chí Sol cao G5.
Nguyên tắc dễ nhớ: sáo càng trầm thì ống càng to và dài, sáo càng cao thì ống càng nhỏ và ngắn.
Kích thước ống chính là thứ quyết định cây sáo dễ hay khó thổi với từng người. Ống to thì lỗ bấm xa nhau, tay nhỏ sẽ với không tới và bịt không kín — vì vậy người mới không nên bắt đầu bằng sáo trầm, dù tiếng của nó rất quyến rũ.
Tìm hiểu mua loại sáo nào phù hợp với bạn tại đây
Vì sao cần nhiều tone sáo như vậy?
Ngoài nhiệm vụ độc tấu, sáo trúc còn hai nhiệm vụ nữa là đệm hát và hòa tấu trong dàn nhạc. Mỗi nhiệm vụ lại đòi một tone khác nhau.
Khi cần âm thanh trầm ấm, ta dùng bộ sáo trầm. Khi đệm hát cho ca sĩ ở giọng có nhiều dấu thăng giáng — chẳng hạn giọng La giáng trưởng — người chơi chỉ cần cầm cây sáo La giáng trầm (Ab4) là trình diễn rất dễ dàng, thay vì phải vật lộn với thế bấm phức tạp trên một cây khác.
Cây sáo Đô C5 10 lỗ tuy chơi được tất cả các quãng giọng, nhưng muốn chơi hay và truyền cảm thì vẫn nên chọn đúng tone phù hợp với bài. Người trình diễn thoải mái hơn, và tiếng sáo vì thế cũng đẹp hơn.
Các tác phẩm được viết riêng cho từng loại sáo
Chuyện mỗi tone một sở trường không phải lý thuyết suông. Nhiều tác phẩm kinh điển được viết riêng cho một cây sáo cụ thể, và chỉ thổi bằng đúng cây đó mới ra được cái hồn của bài.
- Cánh Chim Tự Do — bản nhạc kinh điển của làng sáo, do NSƯT Triệu Tiến Vượng viết riêng cho cây sáo G5.
- Vung Roi Quất Ngựa Vận Chuyển Lương Thực (Dương Tiên Thôi Mã Vận Lương Mang — 扬鞭催马运粮忙), tác giả Ngụy Hiển Trung viết riêng cho cây sáo E5.
- Mục Dân Tân Ca (牧民新歌 — Dân ca mới của người du mục), viết riêng cho cây sáo Si bình theo cách gọi của Việt Nam.
Cách Chọn Sáo Trúc Cho Người Mới Tập, Mua Sáo Cho Người Mới Bắt Đầu
Cách Thổi Sáo Trúc Cơ Bản
Đến phần nhiều người chờ nhất. Dưới đây là bốn bước nền tảng — làm đúng bốn bước này thì phần còn lại chỉ là luyện tập.
Bước 1: Tạo khẩu hình
Đây là bước quan trọng nhất và cũng là bước hầu hết người tự học làm sai.
Môi khép tự nhiên, thả lỏng, để hở một khe nhỏ ở chính giữa — khe càng gọn thì luồng hơi càng tập trung. Sai lầm phổ biến nhất là mím môi quá căng: căng thì hơi thoát ra tán loạn, thổi mãi chỉ nghe tiếng gió.
Bước 2: Đặt sáo và chỉnh góc
Đặt lỗ thổi vào phần lõm ngay dưới môi dưới, mép lỗ thổi tì nhẹ vào cằm. Xoay nhẹ cây sáo ra vào để tìm góc mà tiếng kêu rõ nhất — mỗi người một góc, không có con số chung.
Mẹo: hãy thổi liên tục một luồng hơi đều rồi từ từ xoay cây sáo. Bạn sẽ nghe rõ khoảnh khắc tiếng “bật” lên. Ghi nhớ cảm giác đó.
Bước 3: Điều khiển cột hơi
Hơi phải lấy từ bụng chứ không phải từ ngực. Đặt tay lên bụng, hít vào thấy bụng phình ra là đúng.
Nguyên tắc dễ nhớ: quãng trầm cần hơi nhiều nhưng nhẹ và chậm; quãng cao cần hơi ít hơn nhưng nhanh và tập trung. Người mới hay thổi mạnh khi nốt không kêu, và càng mạnh thì càng xịt — đặc biệt ở nốt Đô quãng 1.
Bước 4: Tư thế và cách cầm sáo
Đứng hoặc ngồi thẳng lưng, vai thả lỏng, hai khuỷu tay hơi mở ra chứ không ép sát sườn. Ngón tay bịt lỗ bằng phần bụng ngón — phần thịt mềm — chứ không dùng đầu ngón, vì bụng ngón mới bịt kín được hoàn toàn.
Tay trái ở phía trên (gần lỗ thổi), tay phải ở phía dưới. Đây là quy ước chuẩn, đừng làm ngược lại rồi sau này phải sửa.
Xem hướng dẫn chi tiết: Học Thổi Sáo Cho Người Mới Bắt Đầu
Nghệ Sĩ Sáo Trúc Việt Nam Nổi Tiếng
Nghệ Sĩ Ưu Tú Đinh Thìn
Với sáo trúc Việt Nam thì chúng ta không thể không nhắc tới cụ Đinh Thìn.
NSƯT Đinh Thìn (1940–2000) được toàn dân biết đến với cây sáo trúc. Ông từng giới thiệu sáo trúc Việt Nam tới hơn 30 quốc gia trên thế giới.
Những tác phẩm ông sáng tác được lưu lại tới ngày nay đều là tác phẩm kinh điển của ngành nhạc cụ dân tộc Việt Nam: Trăng Sáng Quê Ta, Trên Đường Chiến Thắng, Tiếng Gọi Mùa Xuân, Hẹn Hò…
Sự nghiệp của ông được con trai là NSƯT Đinh Linh nối tiếp, rồi tới đời cháu — một trong số rất ít gia đình sáo trúc Việt Nam có ba thế hệ liền theo nghề.
Nghệ Sĩ Ưu Tú Triệu Tiến Vượng
Nhà giáo, Thạc sĩ, NSƯT Triệu Tiến Vượng sinh ngày 23 tháng 4 năm 1959, quê ở Hoài Đức, Hà Tây.
Ông nguyên là Trưởng tổ bộ môn Sáo trúc, Khoa Âm nhạc Truyền thống, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.
Ngoài hàng trăm chuyến lưu diễn trong nước và quốc tế, ông còn là thầy của nhiều thế hệ nghệ sĩ sáo trúc sau này: nghệ sĩ Hoàng Anh, nghệ sĩ Ngọc Anh, nghệ sĩ Đồng Quang Vinh, nghệ sĩ Bùi Công Thơm, nghệ sĩ Nguyễn Đức Thao…
Ông cũng sáng tác rất nhiều tác phẩm cho sáo trúc, trong đó có những bài đã thành kinh điển: Cánh Chim Tự Do, Quê Mới, Hương Quê, và đặc biệt là Xuân Về Trên Bản Mèo.
Xem đầy đủ: Top 15 Nghệ Sĩ Sáo Trúc Nổi Tiếng Nhất Việt Nam
Sáo trúc Việt Nam cover được rất nhiều tác phẩm quốc tế
Ngoài kho tác phẩm Việt Nam, cây sáo của chúng ta còn chơi được rất nhiều thể loại âm nhạc khác nhau — từ nhạc Hoa, nhạc phim, cho tới nhạc trẻ và các bản hit quốc tế.
Điều thú vị là khi sáo trúc Việt Nam chơi các bản nhạc nước ngoài, nó thường nhận được sự yêu mến rất lớn từ bạn bè quốc tế. Cùng một giai điệu quen thuộc, nhưng màu âm của cây nứa Việt Nam làm nó nghe khác hẳn — và đó chính là thứ khiến người nghe dừng lại.
Câu hỏi thường gặp về sáo trúc
Sáo trúc có mấy loại?
Xét theo cách thổi có sáo ngang và sáo dọc. Xét theo số lỗ bấm có sáo 6 lỗ và sáo 10 lỗ. Xét theo cao độ thì chia thành ba bộ: trầm, trung và cao, với các tone phổ biến là C5, Bb4, A4, G4, F4.
Người mới nên mua sáo tone gì?
Sáo Đô C5 6 lỗ. Đây là tone tiêu chuẩn, khoảng cách lỗ bấm vừa tay, và gần như toàn bộ tài liệu học sáo ở Việt Nam đều viết cho cây này.
Sáo trúc làm bằng trúc hay nứa?
Đa số sáo trúc Việt Nam hiện nay làm bằng nứa, dù tên gọi quen thuộc vẫn là “sáo trúc”. Nứa nhẹ, thành ống đều và cho tiếng vang tốt hơn trúc.
Học thổi sáo mất bao lâu?
Ra được tiếng thường trong buổi đầu tới vài buổi. Thổi được một bài hoàn chỉnh khoảng một tháng nếu tập đều 20–30 phút mỗi ngày.
Không biết nhạc lý có học sáo được không?
Được. Hệ thống cảm âm cho phép bạn chơi được bài yêu thích trước, học nhạc lý song song sau vẫn kịp.
Nên Mua Sáo Trúc Loại Nào? Mua Sáo Tone Gì Phù Hợp Nhất
