Loại Sáo Nào Thổi Hay Nhất? Loại Sáo Nào Dễ Thổi Nhất?
Câu trả lời ngắn gọn trước: cây sáo dễ thổi nhất — và cũng là cây hay nhất để bắt đầu — là sáo Đô C5. Nó có kích thước ống vừa tay, khoảng cách lỗ bấm hợp với người trưởng thành, lượng hơi cần dùng vừa phải, và quan trọng nhất: gần như toàn bộ tài liệu, bài tập và cảm âm ở Việt Nam đều viết cho cây sáo này.
Còn “thổi hay nhất” thì không có cây nào thắng tuyệt đối. Mỗi tone sáo có một vùng âm sở trường riêng — bài nào hợp cây nào thì cây đó hay. Bài viết này sẽ giải thích cách phân định tone sáo ở Việt Nam, ba bộ sáo trầm – trung – cao, và vì sao có những tác phẩm chỉ thổi đúng một cây mới ra hồn.
Tìm hiểu mua loại sáo nào phù hợp với bạn tại đây
Cách phân định tone sáo trúc Việt Nam
Đầu tiên phải kể tới cây sáo tiêu chuẩn và thông dụng nhất: cây sáo Đô, hay còn gọi là sáo C5.
Ở Việt Nam, khi phân định các loại sáo, chúng ta bịt kín tất cả lỗ bấm rồi thổi để xác định tone sáo. Nếu âm phát ra tương ứng với nốt Đô (C) trên piano thì gọi đó là sáo Đô.
Tương tự, với sáo Rê, khi bịt kín các lỗ bấm, âm phát ra sẽ tương ứng với nốt Rê (D) trên piano.
Tại sao lại gọi là sáo C5?
Khi đo nốt Đô quãng 1 bằng phần mềm Tuner trên máy tính hoặc app trên điện thoại, kết quả hiện ra sẽ là nốt C5 — chữ số 5 chính là số quãng tám mà máy đo ghi nhận. Từ đó thành tên gọi quen thuộc: sáo C5.
Tuner là phần mềm đo cao độ âm thanh, được rất nhiều người chơi sáo dùng để kiểm tra độ chênh phô của cây sáo.
Cách gọi này không giống nhau ở mọi nước. Trung Quốc và Ấn Độ phân định tone sáo bằng nốt Fa, nên cây sáo Đô của Việt Nam sang Trung Quốc hay Ấn Độ sẽ được gọi là sáo tone F (Fa). Đây là lý do nhiều bạn mua sáo trên các sàn nước ngoài về thì thấy tên tone không khớp với cách gọi trong nước — sáo không sai, chỉ là hai hệ quy chiếu khác nhau.
Các tone còn lại như Bb4, A4, G4, F4, D5, D4 hay C4 cũng được xác định theo đúng nguyên tắc trên.
Ba bộ sáo trúc: trầm, trung và cao
Cũng giống các họ sáo khác trên thế giới — sáo Ấn Độ, Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc — sáo trúc Việt Nam được chia thành nhiều tone và xếp vào ba bộ.
Bộ sáo trầm
Gồm các tone Đô trầm C4, Rê trầm D4, Mi trầm E4, Fa trầm F4, Sol trầm G4, La trầm A4. Tiếng dày, sâu, ngân dài.
Bộ sáo trung
Gồm Si giáng Bb4, Si bình B4, Đô C5 và Đô thăng C#5. Đây là vùng âm cân bằng nhất, cũng là bộ được dùng phổ biến nhất.
Bộ sáo cao
Gồm Rê cao D5, Mi cao E5, Fa cao F5, thậm chí Sol cao G5. Tiếng sáng, khỏe, xuyên qua được cả dàn nhạc.
Nguyên tắc dễ nhớ: sáo càng trầm thì ống càng to và dài, sáo càng cao thì ống càng nhỏ và ngắn.
Chính kích thước ống là thứ quyết định cây sáo dễ hay khó thổi với từng người. Ống càng to thì lỗ bấm càng xa nhau, tay nhỏ sẽ với không tới và bịt không kín — đó là lý do người mới không nên bắt đầu bằng sáo trầm dù tiếng của nó rất quyến rũ. Ngược lại, sáo càng cao thì lỗ bấm càng sát, ngón tay dễ chạm nhầm và đòi hơi gọn hơn.
Chọn tone sáo theo việc bạn cần làm
Ngoài độc tấu, cây sáo trúc còn hai nhiệm vụ nữa là đệm hát và hòa tấu trong dàn nhạc. Nguyên tắc chung rất đơn giản: chọn cây sáo có tone trùng với giọng của bài, thế bấm sẽ tự nhiên và ít phải xử lý dấu hóa.
Ví dụ khi đệm hát cho ca sĩ ở giọng La giáng trưởng — một giọng nhiều dấu giáng — người chơi chỉ cần cầm cây sáo La giáng trầm (Ab4) là xử lý được rất nhẹ nhàng, thay vì phải vật lộn với thế bấm phức tạp trên một cây sáo khác.
Cây sáo Đô C5 10 lỗ về lý thuyết chơi được tất cả các quãng giọng. Nhưng muốn chơi hay và truyền cảm thì vẫn nên chọn đúng tone phù hợp với bài — người trình diễn sẽ thoải mái hơn nhiều, và tiếng sáo vì thế cũng đẹp hơn.
Nói cách khác: cây sáo hay nhất là cây hợp với bài bạn đang thổi và hợp với bàn tay bạn.
Những tác phẩm được viết riêng cho từng loại sáo
Chuyện “mỗi tone một sở trường” không phải lý thuyết suông. Rất nhiều tác phẩm kinh điển được nhạc sĩ viết riêng cho một cây sáo cụ thể, và chỉ thổi bằng đúng cây đó mới ra được cái hồn của bài.
Cánh Chim Tự Do — viết cho sáo G5
Bản nhạc Cánh Chim Tự Do do NSƯT Triệu Tiến Vượng viết riêng cho cây sáo G5.
Vung Roi Quất Ngựa Vận Chuyển Lương Thực — viết cho sáo E5
Tác phẩm kinh điển Vung Roi Quất Ngựa Vận Chuyển Lương Thực (Dương Tiên Thôi Mã Vận Lương Mang — 扬鞭催马运粮忙) được tác giả Ngụy Hiển Trung viết riêng cho cây sáo E5.
Mục Dân Tân Ca — viết cho sáo Si bình
Một tác phẩm kinh điển nữa là Mục Dân Tân Ca (牧民新歌 — Dân ca mới của người du mục), được viết riêng cho cây sáo Si bình theo cách gọi của Việt Nam.
Sáo Trúc Hoàng Anh
Xem thêm các bài biểu diễn trên kênh Sáo Trúc Hoàng Anh
Hiểu tone rồi thì chọn cây nào?
Bài này chỉ giải thích hệ thống tone. Còn chuyện chọn mua cây nào cho hợp túi tiền và mục đích — sáo cho người mới, sáo biểu diễn nứa Bắc hay sáo cao cấp, và mỗi tone hợp dòng nhạc gì — đã có bài riêng viết kỹ hơn:
Nên Mua Sáo Trúc Loại Nào? Mua Sáo Tone Gì Phù Hợp Nhất
Nếu chỉ chọn một cây duy nhất để bắt đầu thì câu trả lời vẫn là sáo Đô C5 — không phải vì nó hay nhất, mà vì nó dễ thổi nhất và là nền để sau này chuyển sang bất kỳ tone nào cũng nhanh.
