Tôi có những cây sáo đã theo mình hai lăm, ba mươi, có cây ba lăm năm và đến giờ vẫn dùng tốt. Điều bất ngờ với nhiều người là: tôi gần như không phải làm gì cả. Thổi xong cất vào bao, lúc cần thì lấy ra dùng. Không lau chùi mỗi ngày, không bôi gì, không có nghi thức chăm sóc nào phức tạp.
Những cây sáo ấy đã đi cùng tôi sang Canada, Mỹ, Trung Quốc, Nga, Đức — có nơi tuyết rơi, ngoài trời âm mười độ. Chúng vẫn nguyên vẹn và vẫn lên sân khấu bình thường. Bí quyết duy nhất là chúng luôn nằm trong bao sáo.
Vậy nên nếu bạn đang lo phải chăm cây sáo mới mua như chăm em bé, hãy yên tâm. Bài này nói đúng những gì cần biết, và bạn sẽ thấy nó ngắn hơn bạn tưởng.
Chỉ có hai thứ thật sự làm hỏng cây sáo
Sau nhiều năm nhìn sáo của học viên hỏng, tôi rút lại còn đúng hai nguyên nhân. Tránh được hai thứ này thì cây sáo của bạn gần như không hỏng được.
| Nguyên nhân | Vì sao hỏng | Tình huống hay gặp |
|---|---|---|
| Thay đổi nóng lạnh đột ngột | Nứa co giãn quá nhanh, tách dọc theo thớ | Để trong ô tô đỗ nắng · phơi nắng · để cạnh điều hòa, lò sưởi · từ ngoài trời lạnh mang thẳng vào phòng nóng khi không có bao |
| Đổ nước vào sáo | Nứa no nước rồi khô lại là nứt | Rửa sáo dưới vòi · ngâm nước · đổ nước vào lòng ống vì nghĩ làm vậy cho sáo khỏi khô |
Cả hai đều dẫn tới cùng một kết cục: nứt dọc thân. Đó là hư hỏng duy nhất đáng lo ở cây sáo trúc.
Quy tắc số một: luôn cất trong bao hoặc hộp
Đây là toàn bộ bí quyết, và nó cũng là lý do những cây sáo của tôi sống được ba mươi năm.
Cái bao sáo không chỉ chống va đập. Quan trọng hơn, nó tạo ra một vùng nhiệt độ đệm quanh cây sáo. Bên ngoài nóng lên hay lạnh đi thì bên trong bao cũng đổi theo, nhưng đổi từ từ. Mà nứa không sợ nóng, không sợ lạnh — nứa chỉ sợ đột ngột.
Thói quen cần tạo rất đơn giản:
- Thổi xong thì cất vào bao hoặc hộp ngay. Không để cây sáo nằm trên bàn, trên giường, trên nóc tủ qua đêm.
- Không dùng thì cứ để yên trong bao. Không cần lấy ra hong, không cần kiểm tra hằng ngày.
- Chỉ mở bao khi chuẩn bị thổi.
Ngược lại, những cây sáo hỏng mà tôi từng gặp gần như đều có chung một điểm: chủ nhân để nó nằm ngoài, không bao không hộp. Cứ như vậy vài tháng qua một mùa chuyển tiết là nứt.
Vì lý do này, mọi cây sáo tại Hocthoisao.com đều kèm sẵn ống đựng bằng nhựa PVC siêu cứng. Tôi cố ý chọn ống PVC thay vì bao da hay hộp gỗ — hai loại kia nhìn sang hơn nhưng chịu va đập kém hơn hẳn. Bạn hãy dùng đúng cái ống đó, đừng cất nó đi rồi để sáo lăn lóc bên ngoài.
Mang sáo đi xa, đi nước ngoài, đi vùng lạnh
Nhiều bạn định mang sáo sang nước ngoài hoặc đi diễn xa mà lo cây sáo không chịu nổi thời tiết. Kinh nghiệm thật của tôi:
- Sáo đi được khắp nơi — tôi đã mang qua Canada, Mỹ, Nga, Đức, Trung Quốc, kể cả những nơi tuyết rơi và nhiệt độ xuống âm mười độ.
- Điều kiện duy nhất là sáo phải nằm trong bao hoặc hộp trong suốt hành trình. Trong bao thì lạnh mấy cũng không sao.
- Biểu diễn trong nhà, trên sân khấu thì mở ra thổi bình thường, không phải giữ gìn gì đặc biệt.
- Chỉ khi bạn để sáo trần ngoài trời lạnh hoặc nắng gắt trong thời gian dài mới có chuyện.
Trước khi thổi ở nơi lạnh, bạn có thể cầm cây sáo trong lòng bàn tay xoa nhẹ vài vòng cho hơi ấm của tay truyền vào. Nhưng thường thì sáo để trong bao cũng không lạnh tới mức cần làm việc này.
Sáo trúc bị nứt: xử lý thế nào?
Nứt là hư hỏng hay gặp nhất, nhưng tin tốt là phần lớn trường hợp chữa được, và chữa rất đơn giản.
Cách tôi vẫn dùng: nhỏ keo 502 vào vết nứt. Cứ dùng thoải mái, không phải ngại. Keo thấm vào khe nứt, gắn hai mép lại, và cây sáo dùng tiếp bình thường.
Cách làm:
- Lau khô vùng quanh vết nứt.
- Nhỏ keo dọc theo khe, để keo tự thấm vào trong.
- Bóp nhẹ hai mép cho khít lại trong lúc keo đang khô.
- Để khô hẳn rồi mới thổi.
Vết nứt càng phát hiện sớm thì càng dễ xử lý và tiếng sáo càng ít bị ảnh hưởng. Nếu vết nứt dài và chạy qua nhiều lỗ bấm, xử lý xong tiếng có thể không còn được như cũ — lúc đó nên tính chuyện thay cây mới.
Riêng trường hợp sáo vừa nhận về đã có dấu hiệu nứt vỡ: bạn đừng tự xử lý, hãy chụp ảnh và báo lại ngay. Đó là trường hợp được bảo hành, xem trang chính sách bảo hành.
Vệ sinh sáo: vài tháng một lần là đủ
Tôi nói thật lòng: suốt ba mươi năm dùng sáo, tôi thổi xong là cất, gần như chưa bao giờ phải vệ sinh sau mỗi buổi, và cũng chưa cây nào bị mốc.
Nhưng lâu lâu vẫn nên mang ra làm sạch một lượt — khoảng vài tháng một lần:
- Lau lòng ống bằng vải mềm khô quấn quanh que thông, đẩy suốt chiều dài vài lượt.
- Lau mặt ngoài, chú ý quanh lỗ thổi và các lỗ bấm.
- Nhìn kỹ thân sáo xem có vết nứt chân chim nào mới chớm không — bắt sớm thì một giọt keo là xong.
Ba việc tuyệt đối không làm:
- Không rửa sáo dưới vòi nước, không ngâm nước, không đổ nước vào lòng ống. Đây là một trong hai nguyên nhân làm nứt sáo.
- Không dùng nước rửa chén, cồn hay hóa chất tẩy.
- Không sấy máy sấy tóc, không phơi nắng để cho nhanh khô.
Sáo bị mốc thì sao?
Mốc là chuyện hiếm, không phải mối lo thường trực. Nó chỉ xảy ra khi cây sáo bị cất ở nơi ẩm thấp bí gió trong thời gian dài, chẳng hạn để quên trong nhà tắm hoặc trong góc nhà ẩm suốt mùa nồm mà không có bao.
Nếu gặp: lau sạch lòng ống và mặt ngoài bằng vải mềm, rồi hong nơi thoáng gió trong bóng râm vài giờ cho khô hẳn. Tuyệt đối không phơi nắng gắt và không sấy nóng — chữa mốc xong lại thành nứt thì mất cả cây.
Nếu bạn ở vùng ẩm quanh năm hoặc hay để sáo lâu không dùng, dòng sáo trúc hun khói là lựa chọn đỡ lo hơn. Nứa được hun xử lý nên chống mối mọt tốt hơn nứa thường.
Đang thổi bỗng thấy nặng hơi, tiếng đục
Đây không phải hư hỏng, chỉ là hiện tượng bình thường khi bạn thổi liên tục một lúc lâu: hơi nước đọng lại trong lòng ống.
Xử lý: dừng lại, dốc ngược cây sáo cho nước chảy ra, vẩy nhẹ vài cái rồi thổi tiếp. Hết ngay.
Nếu sáo sạch sẽ mà vẫn không ra tiếng như ý, khả năng cao vấn đề không nằm ở cây sáo. Bạn xem thêm bài thổi sáo không kêu phải làm sao để loại trừ nguyên nhân từ khẩu hình và luồng hơi.
Câu hỏi thường gặp
Sáo trúc dùng được bao lâu?
Rất lâu. Tôi có những cây đã dùng hai lăm đến ba lăm năm và vẫn đang dùng. Cây sáo không có hạn sử dụng — nó chỉ hỏng khi bị nứt, mà nứt thì phòng được.
Có cần lau sáo sau mỗi lần thổi không?
Không cần. Thổi xong cất vào bao là đủ. Vài tháng mang ra vệ sinh một lượt là được.
Mang sáo sang nước ngoài, nơi lạnh dưới 0 độ có sao không?
Không sao, miễn là sáo nằm trong bao hoặc hộp. Tôi đã mang sáo đi diễn ở những nơi tuyết rơi âm mười độ, sáo vẫn nguyên vẹn và biểu diễn bình thường.
Sáo bị nứt có cứu được không?
Được. Nhỏ keo 502 vào vết nứt, để khô rồi dùng tiếp. Phát hiện càng sớm thì tiếng sáo càng ít bị ảnh hưởng.
Có nên đổ nước vào sáo cho khỏi khô không?
Tuyệt đối không. Đây là một trong hai nguyên nhân chính làm nứt sáo. Nứa no nước rồi khô lại là tách thớ.
Có cần bôi dầu cho sáo không?
Không cần. Sáo đã được xử lý kỹ trong quá trình chế tác, từ khâu xử lý lòng ống đến hoàn thiện mặt ngoài. Đừng bôi dầu ăn lên sáo — dầu ăn để lâu sẽ ôi, sinh mùi và bám bụi.
Sáo mới mua có cần giữ gìn gì đặc biệt không?
Không. Cứ thổi bình thường, thổi xong cất vào ống đựng đi kèm. Chỉ vậy thôi.
Tóm lại
Bảo quản sáo trúc gọn trong một câu: thổi xong cất vào bao, tránh nóng lạnh đột ngột, đừng đổ nước vào sáo. Không cần lau chùi hằng ngày, không cần bôi gì, không cần nghi thức nào.
Làm đúng chừng đó thì cây sáo theo bạn hàng chục năm — và tiếng của nó còn mở dần, đầm hơn theo thời gian.
Nếu cây sáo của bạn đang có vấn đề mà chưa rõ xử lý thế nào, cứ nhắn Zalo 0926816899 kèm ảnh chụp — nhìn ảnh thường là biết ngay.
NSƯT Nguyễn Hoàng Anh — Phó Trưởng khoa Âm nhạc Truyền thống, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.
