Cảm Âm Là Gì? Cách Đọc Cảm Âm Sáo Trúc Cho Người Mới

Cảm âm là cách ghi lại giai điệu của một bài hát bằng tên nốt viết thành chữ (Đô Rê Mi Fa Sol La Si) thay vì viết nốt trên khuông nhạc năm dòng kẻ. Người chơi sáo trúc chỉ cần đọc theo thứ tự các chữ đó là thổi lại được bài hát, không cần biết nhạc lý.

Đây là lý do cảm âm trở thành “ngôn ngữ chung” của cộng đồng sáo trúc Việt Nam suốt hơn mười năm qua. Bài viết này giải thích cặn kẽ cảm âm là gì, cách đọc từng ký hiệu, và cách tự cảm âm một bài hát mà bạn yêu thích.

Cảm âm là gì?

Cảm âm là cảm nhận và ghi lại giai điệu của một đoạn nhạc bằng tên nốt, để người khác đọc vào là chơi lại được đúng cao độ.

Từ “cảm âm” gồm hai phần: cảm là nghe và cảm nhận, âm là cao độ của âm thanh. Người cảm âm nghe bài hát, nhận ra từng nốt cao thấp thế nào, rồi viết ra bằng chữ.

Ví dụ, câu mở đầu bài Thần Thoại được ghi thành:

Re Mi Fa Sol La Fa Mi Do, Re Fa Sol La La

Bạn cầm cây sáo lên, bấm lần lượt đúng các nốt đó là ra giai điệu quen thuộc. Không cần đọc nốt nhạc, không cần học xướng âm.

Cảm âm khác gì ghi âm nốt nhạc trên khuông?

Ở Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam có hẳn bộ môn ghi âm và xướng âm. Ghi âm là chép lại giai điệu và tiết tấu bằng nốt nhạc trên khuông năm dòng kẻ. Phương pháp này ghi lại được gần như trọn vẹn bản nhạc.

Cảm âm thì đơn giản hơn nhiều, và cũng mất mát nhiều hơn.

Nói ngắn gọn: cảm âm cho bạn biết thổi nốt nào, nhưng không cho biết thổi dài bao lâu. Đó là điểm yếu lớn nhất, và cũng là lý do người mới thường thổi đúng nốt mà nghe vẫn “không giống bài hát”.

Cách khắc phục rất đơn giản: vừa đọc cảm âm vừa mở bài hát gốc hoặc beat karaoke để nghe theo. Tai bạn sẽ tự bù phần tiết tấu mà cảm âm không ghi được.

Cách đọc cảm âm sáo trúc

Mỗi người viết cảm âm một kiểu, nhưng hầu hết đều dùng chung một bộ quy ước. Dưới đây là những ký hiệu bạn sẽ gặp nhiều nhất.

Tên nốt

Bảy nốt cơ bản viết là Đô – Rê – Mi – Fa – Sol – La – Si, thường được viết không dấu cho nhanh: do, re, mi, fa, sol, la, si.

Nốt giáng viết thêm chữ b: Sib là Si giáng, Mib là Mi giáng. Nốt thăng viết thêm dấu #: Fa# là Fa thăng.

Sáo trúc có ba quãng

Trước khi đọc ký hiệu quãng, bạn cần biết cây sáo của mình thổi được tới đâu.

Sáo trúc có ba quãng. Tầm âm chạy từ nốt Đô trầm nhất ở quãng 1, lên hết quãng 2, và kết thúc ở Sol3 — nốt cao nhất mà cây sáo với tới được.

• Quãng 1 — quãng trầm, quãng nền. Đây là nơi người mới tập những buổi đầu: do re mi fa sol la si
• Quãng 2 — quãng chính của hầu hết các bài hát. Thế bấm gần như giữ nguyên quãng 1, chỉ khác cách đẩy hơi
• Quãng 3 — quãng cao nhất, chỉ có năm nốt rồi dừng: Do3 Re3 Mi3 Fa3 Sol3

Quãng 3 đòi hỏi luồng hơi thật gọn và nhanh nên ít xuất hiện trong bài dành cho người mới. Nhưng khi gặp thì phải nhận ra ngay: đọc nhầm Do3 thành Đô quãng 2 là hạ mất một quãng tám đúng vào chỗ cao trào của bài.

Ký hiệu quãng

Vì sáo có ba quãng nên cảm âm phải phân biệt được nốt Đô ở quãng thấp với nốt Đô ở quãng cao. Bạn sẽ gặp hai cách viết, cùng một nghĩa — biết cả hai thì đọc được mọi bản cảm âm:

Trong kho cảm âm của Học Thổi Sáo, cách dùng chữ thường cho quãng 1 và chữ hoa cho quãng 2 là phổ biến nhất. Ví dụ dòng này trong bài Thần Thoại:

re re Re Do Re Do sol la

Chữ re đầu tiên và chữ Re thứ ba không phải cùng một nốt: một ở quãng 1, một ở quãng 2, cách nhau đúng một quãng tám. Thổi hai chữ đó như nhau là câu nhạc phẳng lì và sai hẳn so với bản gốc — đây là lỗi phổ biến nhất của người mới đọc cảm âm.

Dấu ngăn câu và dấu nối

• Dấu gạch chéo / — ngăn giữa hai câu nhạc, chỗ để lấy hơi
• Dấu phẩy , — ngắt nhẹ trong cùng một câu
• Dấu gạch ngang – — hai nốt luyến vào nhau, không đánh lưỡi ở nốt sau
• Dấu chấm lửng … — ngân dài
• Hai nốt viết dính liền (ví dụ ReFa) — thổi nhanh, lướt qua

Đọc thử một câu thật trong bài Tây Vương Nữ Quốc:

/ Đo Rê ReFa, Sol SolLa-Mi RêMi Đồ FaRe /

Dịch ra: bắt đầu câu mới, thổi Đô rồi Rê, lướt nhanh Rê–Fa, ngắt nhẹ, thổi Sol, lướt Sol–La rồi luyến sang Mi, lướt Rê–Mi, xuống Đô trầm, lướt Fa–Rê, hết câu.

Bảng tra nhanh toàn bộ ký hiệu

In bảng này ra dán cạnh chỗ tập, vài bài là bạn thuộc và không cần nhìn nữa.

Vì sao cảm âm hay viết ở Đô trưởng, Fa trưởng, Rê thứ, La thứ?

Khi cảm âm một bài hát, người viết gần như luôn dịch giọng bài hát về tone dễ chơi nhất trên sáo chứ không giữ nguyên giọng gốc của ca sĩ.

Lý do nằm ở cấu tạo cây sáo. Sáo 6 lỗ chỉ thổi được thang âm tự nhiên, không có các nốt thăng giáng. Vì vậy bốn giọng sau là dễ chơi nhất:

• Đô trưởng (C dur) — không có dấu hóa nào
• Fa trưởng (F dur) — chỉ có một nốt Sib, vẫn thổi được
• Rê thứ (Dm) — cùng bộ nốt với Fa trưởng
• La thứ (Am) — cùng bộ nốt với Đô trưởng

Nên khi bạn tự cảm âm một bài, hãy chọn một trong bốn giọng này để viết. Người đọc cảm âm của bạn sẽ thổi được ngay mà không vấp phải nốt nào ngoài tầm cây sáo.

Nếu bạn dùng sáo 10 lỗ thì thoải mái hơn, vì cây sáo này có đủ các nốt thăng giáng và chơi được hầu hết mọi giọng.

Cảm âm ghi cho sáo C5 thì thổi bằng sáo tone khác được không?

Đây là câu hỏi nhận được gần như mỗi tuần. Bạn thấy bài ghi “Cảm âm Thần Thoại C5” mà trong tay chỉ có cây sáo tone khác, nên phân vân không biết có dùng được không.

Câu trả lời: được, bạn cứ bấm y hệt. Cảm âm ghi theo thế bấm trên cây sáo, không phải theo cao độ tuyệt đối của đàn piano. Nốt “do” trong cảm âm nghĩa là “bấm thế bấm nốt Đô trên cây sáo bạn đang cầm”. Bấm đúng chuỗi thế bấm ấy trên bất cứ cây sáo tone nào cũng ra đúng giai điệu bài hát — chỉ khác là cả bài sẽ cao lên hoặc trầm xuống theo tone của cây sáo đó.

Vậy chữ “C5” ghi trên tiêu đề bài để làm gì? Nó cho bạn biết bài đó nghe hợp nhất ở tone nào — thường là tone gần với bản gốc của ca sĩ, và cũng là tone mà các nốt của bài nằm gọn trong tầm dễ thổi. Thổi bài viết cho C5 trên cây sáo trầm hơn thì giai điệu vẫn đúng, nhưng những nốt cao sẽ đòi hỏi kỹ thuật hơn.

Có một lưu ý quan trọng: nếu bạn thổi cùng với beat karaoke hoặc chơi chung với người khác thì phải dùng đúng cây sáo mà bản cảm âm ghi, nếu không tiếng sáo sẽ lệch tone với nhạc nền. Thổi một mình thì cây nào cũng được.

Cách tự cảm âm một bài hát

Bạn hoàn toàn có thể tự cảm âm bài mình thích mà không cần học nhạc lý. Đây là quy trình từng bước.

Nghe kỹ và thuộc giai điệu

Nghe bài hát nhiều lần đến khi hát nhẩm theo được toàn bộ. Nếu chưa thuộc giai điệu trong đầu, bạn sẽ không thể dò được nốt.

Dò nốt đầu tiên trên sáo

Mở bài hát, dừng ở nốt đầu tiên của câu hát, rồi thổi thử từng nốt trên sáo cho đến khi trùng cao độ. Đây là nốt neo — mọi nốt sau sẽ dò theo nó.

Dò tiếp từng nốt, ghi ra giấy

Đi chậm từng nốt một. Nốt sau cao hơn hay thấp hơn nốt trước? Cách nhau bao nhiêu bậc? Ghi ngay ra giấy hoặc điện thoại.

Mẹo: hầu hết giai điệu nhạc Việt di chuyển từng bậc liền nhau hoặc nhảy quãng ba, ít khi nhảy quãng xa. Nếu bạn dò ra một bước nhảy quá lớn, khả năng cao là dò sai.

Kiểm tra lại cả câu

Thổi liền cả câu vừa ghi, đối chiếu với bản gốc. Sai chỗ nào sửa chỗ đó.

Ghi ký hiệu quãng và dấu ngắt

Cuối cùng, thêm số quãng, dấu gạch chéo ngăn câu và dấu luyến. Bản cảm âm của bạn đã dùng được.

Những lỗi thường gặp khi mới đọc cảm âm

• Thổi đúng nốt nhưng sai tiết tấu. Cảm âm không ghi trường độ. Luôn mở beat hoặc bài gốc để nghe theo.
• Bỏ qua số quãng. Thổi Do quãng 1 trong khi bản ghi Do2 sẽ làm câu nhạc gãy hẳn.
• Bỏ qua chữ hoa chữ thường. Ở những bản viết theo kiểu này, re và Re cách nhau một quãng tám. Nhìn lướt là đọc sai cả bài.
• Bỏ qua số 3. Đọc Do3 thành Đô quãng 2 là hạ mất một quãng tám đúng chỗ cao trào.
• Đánh lưỡi vào nốt có dấu luyến. Dấu gạch ngang nghĩa là nối liền, không tách tiếng.
• Lấy hơi giữa câu. Hãy lấy hơi ở dấu gạch chéo, câu nhạc mới liền mạch.
• Chọn sai tone sáo. Mỗi bản cảm âm thường ghi rõ dành cho sáo nào. Thổi bằng cây khác tone thì vẫn ra giai điệu, nhưng sẽ lệch với beat.

Cảm âm theo từng tone sáo

Kho cảm âm tại Học Thổi Sáo được chia theo tone để bạn tìm đúng bài hợp với cây sáo đang có:

• Cảm âm sáo C5 — tone phổ thông nhất, hợp người mới
• Cảm âm sáo A4 — âm trầm ấm, hợp nhạc trữ tình
• Cảm âm sáo Bb4
• Cảm âm sáo F4
• Cảm âm sáo G4
• Cảm âm sáo D5

Hoặc tìm theo thể loại: cảm âm dễ thổi cho người mới, cảm âm nhạc trẻ, cảm âm nhạc Hoa, cảm âm bolero quê hương trữ tình.

Câu hỏi thường gặp về cảm âm

Không biết nhạc lý có đọc được cảm âm không?

Được. Đó chính là mục đích ra đời của cảm âm. Bạn chỉ cần biết thế bấm bảy nốt cơ bản trên sáo là đọc được ngay.

Sáo trúc thổi được mấy quãng?

Ba quãng, chạy từ nốt Đô trầm nhất lên tới Sol3. Người mới thường chỉ dùng quãng 1 và quãng 2 là đã chơi được phần lớn các bài hát.

Do3, Re3, Sol3 trong cảm âm là nốt gì?

Đó là các nốt ở quãng 3 — quãng cao nhất của cây sáo trúc. Quãng này chỉ có năm nốt: Do3, Re3, Mi3, Fa3, Sol3; trong đó Sol3 là nốt cao nhất mà cây sáo thổi được. Muốn lên tới đây, luồng hơi phải thật gọn và nhanh.

Chữ viết hoa trong cảm âm nghĩa là gì?

Là nốt ở quãng 2, cao hơn nốt cùng tên viết thường đúng một quãng tám — tương đương cách viết Do2, Re2. Thế bấm gần như giữ nguyên, chỉ khác cách đẩy hơi.

Sib trong cảm âm là nốt gì?

Là Si giáng, thấp hơn nốt Si nửa cung. Đây là nốt hay gặp vì rất nhiều bài được cảm âm ở giọng Fa trưởng và Rê thứ.

Cảm âm và sheet nhạc, cái nào tốt hơn?

Sheet nhạc đầy đủ hơn vì ghi được cả tiết tấu. Nhưng cảm âm dễ tiếp cận hơn rất nhiều. Người mới nên bắt đầu bằng cảm âm, khi chơi khá lên thì học thêm nhạc lý cơ bản để đọc được sheet.

Vì sao cùng một bài lại có nhiều bản cảm âm khác nhau?

Vì mỗi người dịch bài về một tone khác nhau, và mỗi người nghe ra tiết tấu hơi khác. Hãy chọn bản ghi rõ tone sáo trùng với cây bạn đang có.

Thổi theo cảm âm mà nghe không giống bài hát, vì sao?

Gần như luôn là do tiết tấu. Nốt thì đúng nhưng độ dài từng nốt chưa đúng. Mở beat karaoke lên thổi cùng vài lần là khắc phục được.

Mất bao lâu để tự cảm âm được một bài?

Bài đầu tiên có thể mất vài giờ. Sau khoảng mười bài, bạn sẽ cảm âm được một ca khúc đơn giản trong vòng ba mươi phút. Đây là kỹ năng luyện được, không phải năng khiếu bẩm sinh.

Kho cảm âm sáo trúc miễn phí

Kho cảm âm của Học Thổi Sáo hiện có hàng trăm bài, tất cả đều miễn phí, do nghệ sĩ ưu tú Nguyễn Hoàng Anh cùng các sinh viên sáo trúc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam biên soạn và gửi tặng cộng đồng.

• Chuẩn xác đến từng nốt — mỗi bài đều được thổi thử và đối chiếu với bản gốc trước khi đăng
• Chọn tone dễ chơi nhất — ưu tiên các giọng nằm gọn trong tầm sáo 6 lỗ
• Có video hướng dẫn — phần lớn bài đều kèm video để bạn nghe và tập theo
• Hoàn toàn miễn phí — không yêu cầu đăng ký, không thu phí

Bạn có thể bắt đầu từ những bài quen thuộc như Thần Thoại, Tây Vương Nữ Quốc, Bèo Dạt Mây Trôi, Gặp Mẹ Trong Mơ, hoặc chọn nhóm cảm âm dễ nhất dành cho người mới tập.

Chưa có sáo để tập theo cảm âm?

Muốn đọc cảm âm thì trước hết phải có cây sáo chuẩn cao độ. Sáo lệch âm sẽ khiến bạn thổi đúng nốt mà vẫn nghe sai, và tệ hơn là làm hỏng tai nghe nhạc khi mới bắt đầu.

Sáo trúc cho người mới tập tại Học Thổi Sáo được chọn lọc từng cây, kiểm tra cao độ trước khi gửi đi. Người mới nên bắt đầu bằng sáo Đô C5 — tone tiêu chuẩn, khoảng cách lỗ bấm vừa tay, và cũng là tone mà phần lớn cảm âm trong kho được viết cho.

Mỗi cây sáo đều được tặng kèm khóa học thổi sáo cơ bản và khóa nhạc lý cơ bản trên sáo trúc. Nếu muốn học bài bản hơn, tham khảo khóa học đầy đủ kỹ thuật cơ bản và nâng cao do chính nghệ sĩ ưu tú Hoàng Anh giảng dạy.